Incommensurability says rival paradigms may lack a fully neutral common measure because key terms, standards, and problem priorities change with the framework.
1The problem it solves
If paradigms merely made competing predictions in a fixed vocabulary, evidence could rank them on one common scale. Kuhn and Feyerabend argue revolutionary change can alter the meanings of terms and the standards of good explanation themselves, making comparison real but not algorithmically neutral.
2The idea
Rival paradigms may share no common measure. Key terms shift meaning across the divide, so the theories cannot be compared claim by claim in a neutral vocabulary.
3Origin & context
The thesis is associated with Thomas Kuhn and Paul Feyerabend. Kuhn’s examples include shifts in physical concepts such as mass across Newtonian and relativistic frameworks. “Incommensurable” does not mean literally incomprehensible or incomparable; Kuhn later emphasized partial translation and comparative judgment.
4Canonical example
“Mass” does not mean the same thing in Newtonian and relativistic physics, so the two theories are not making rival claims about one shared quantity.
5Objections & replies
Objection. Scientists routinely understand and compare old and new theories, so incommensurability is exaggerated.
Reply. Kuhn’s mature position is partial, not total. Translation is possible, but it may not preserve every inferential role or standard. The thesis targets the idea of a completely framework-neutral algorithm, not the possibility of rational comparison.
Objection. If there is no neutral standard, theory choice collapses into relativism.
Reply. Kuhn resists that conclusion: shared values such as accuracy, scope, and fruitfulness can persist even when weighted differently. Critics reply that this still leaves more room for judgment than traditional rationalist pictures wanted.
6Don't confuse it with
Incommensurability and contradiction
Two theories can contradict one another while sharing all terms and standards. Incommensurability adds that the conceptual or evaluative framework itself shifts.
Incommensurability and untranslatability
It is usually partial loss of exact translation or common metric, not the claim that adherents cannot communicate at all.
7Common mistakes
- Using the term to mean simply 'the theories disagree.'
- Jumping from partial framework dependence to 'there is no rational comparison whatsoever.'
8In your work
Why some cross-school arguments never resolve. The parties are not disagreeing about an answer; they are using different questions and identical words.
9Check yourself
Two models use the same word “risk” but one defines it as variance and the other as expected shortfall. Before comparing empirical claims, what incommensurability-style task comes first?
Show answer
Align the concepts and inferential roles. Apparent disagreement may partly reflect a change in what the central term measures; comparison requires translation before scorekeeping.
قیاسناپذیری میگوید پارادایمهای رقیب ممکن است معیارِ مشترک و کاملاً خنثایی نداشته باشند چون اصطلاحاتِ کلیدی، معیارها و اولویتِ مسائل با چارچوب تغییر میکنند.
1مسئلهای که حل میکند
اگر پارادایمها فقط در واژگانی ثابت پیشبینیهای رقیب میدادند، شاهد میتوانست آنها را روی یک مقیاس رتبهبندی کند. کوهن و فایرابند میگویند تغییرِ انقلابی میتواند معنای واژهها و خودِ معیارِ تبیینِ خوب را عوض کند؛ مقایسه ممکن است اما الگوریتمی و کاملاً خنثی نیست.
2ایدهٔ اصلی
پارادایمهای رقیب ممکن است هیچ سنجهٔ مشترکی نداشته باشند. اصطلاحاتِ کلیدی در دو سوی شکاف معنا عوض میکنند، پس نظریهها را نمیتوان ادعابهادعا در واژگانی بیطرف مقایسه کرد.
3خاستگاه و زمینه
تز با توماس کوهن و پل فایرابند پیوند دارد. مثالهای کوهن شامل تغییرِ مفاهیمِ فیزیکی مانند جرم میان چارچوبِ نیوتنی و نسبیتی است. «قیاسناپذیر» به معنای کاملاً نامفهوم یا غیرقابلمقایسه نیست؛ کوهنِ متأخر بر ترجمهٔ جزئی و داوریِ مقایسهای تأکید کرد.
4مثالِ کلاسیک
«جرم» در فیزیک نیوتنی و نسبیتی یک معنا ندارد، پس این دو نظریه دربارهٔ یک کمیتِ مشترک ادعای رقیب نمیکنند.
5اعتراضها و پاسخها
اعتراض. دانشمندان مرتب نظریههای قدیم و جدید را میفهمند و مقایسه میکنند؛ پس قیاسناپذیری اغراق است.
پاسخ. موضعِ پختهٔ کوهن جزئی است، نه کامل. ترجمه ممکن است اما همهٔ نقشهای استنتاجی یا معیارها را حفظ نکند. تز، ایدهٔ الگوریتمِ کاملاً خنثای چارچوب را هدف میگیرد، نه امکانِ مقایسهٔ عقلانی را.
اعتراض. اگر معیارِ خنثی نداریم، انتخابِ نظریه به نسبیگرایی میریزد.
پاسخ. کوهن این نتیجه را رد میکند: ارزشهای مشترکی مانند دقت، دامنه و باروری میتوانند بمانند، هرچند وزنشان فرق کند. منتقدان میگویند این هنوز داوریِ بیشتری از تصویرِ عقلگرای سنتی وارد میکند.
6با اینها اشتباه نگیرید
قیاسناپذیری و تناقض
دو نظریه میتوانند با همان واژگان و معیارها مستقیماً تناقض داشته باشند. قیاسناپذیری اضافه میکند که خودِ چارچوبِ مفهومی یا ارزیابی تغییر کرده است.
قیاسناپذیری و ترجمهناپذیری
معمولاً از دسترفتنِ جزئیِ ترجمهٔ دقیق یا مقیاسِ مشترک است، نه ادعای اینکه پیروان اصلاً نمیتوانند با هم ارتباط بگیرند.
7خطاهای رایج
- استفاده از اصطلاح فقط به معنای «دو نظریه اختلاف دارند».
- پریدن از وابستگیِ جزئی به چارچوب به «هیچ مقایسهٔ عقلانیای ممکن نیست».
8در کارِ شما
به همین دلیل برخی مشاجراتِ میانمکتبی هرگز حل نمیشوند. طرفین بر سرِ یک پاسخ اختلاف ندارند؛ پرسشهای متفاوت و واژههای یکسان دارند.
9خودآزمایی
دو مدل واژهٔ «ریسک» را یکسان به کار میبرند اما یکی آن را واریانس و دیگری کسریِ مورد انتظار تعریف میکند. پیش از مقایسهٔ تجربی چه کارِ قیاسناپذیریگونهای لازم است؟
نمایش پاسخ
باید مفاهیم و نقشهای استنتاجی را همتراز کنید. بخشی از اختلافِ ظاهری شاید ناشی از تغییرِ آن چیزی باشد که واژهٔ مرکزی اندازه میگیرد؛ پیش از امتیازدهی باید ترجمه کرد.